Bruidsschat en transitiefase: waarom OPA's complexer zijn dan ze lijken
Bijgewerkt op: 1 dag geleden
De bruidsschat is het pakket regels dat het Rijk op 1 januari 2024 aan het omgevingsplan van elke gemeente heeft toegevoegd. Het gaat om voormalige rijksregels, bijvoorbeeld uit het Activiteitenbesluit en het Bouwbesluit 2012, die onder de Omgevingswet naar de gemeenten zijn gegaan. Samen met de oude bestemmingsplannen vormt de bruidsschat het tijdelijke deel van het omgevingsplan. Gemeenten hebben tot 1 januari 2032 om dat tijdelijke deel te vervangen door eigen regels.
Voor wie een plan heeft dat net niet in de regels past, maakt dit de zaak ingewikkelder dan het lijkt. Een afwijking die onder het oude bestemmingsplan een formaliteit was, vraagt nu een bredere motivering. Hieronder leggen we uit hoe dat zit.
Wat is de bruidsschat precies?
Met de Omgevingswet zijn veel onderwerpen die het Rijk regelde, overgedragen aan gemeenten en waterschappen. Denk aan regels over geluid, geur en trillingen van bedrijven, over lozingen, over energiebesparing en over vergunningvrij bouwen. Omdat gemeenten die regels niet allemaal op 1 januari 2024 klaar konden hebben, heeft het Rijk ze alvast in het omgevingsplan van elke gemeente gezet. Dat pakket heet de bruidsschat (artikel 22.2 Omgevingswet en artikel 7.1 Invoeringsbesluit Omgevingswet).
In uw omgevingsplan vindt u de bruidsschat terug als hoofdstuk 22. De bruidsschat regelt onder meer:
bouwen en gebruiken van bouwwerken, inclusief de vergunningplicht en de vrijstellingen voor bijvoorbeeld bijbehorende bouwwerken en dakkapellen (artikel 22.26 en 22.27);
milieubelastende activiteiten, zoals geluid, trillingen, geur, bodem en afvalwater;
de overgang van oude bestemmingsplanregels naar het nieuwe stelsel, waaronder de binnenplanse afwijkingsbevoegdheden (artikel 22.280 tot en met 22.282).
De gemeente mag de bruidsschat per regel en per locatie aanpassen of laten vervallen, zolang zij binnen de instructieregels van het Besluit kwaliteit leefomgeving blijft. Veel gemeenten hebben dat inmiddels voor delen van hun grondgebied gedaan. Welke regels voor uw adres gelden, ziet u via Regels op de kaart in het Omgevingsloket.
Bruidsschat is niet hetzelfde als het oude bestemmingsplan
Hier gaat het vaak mis. De oude bestemmingsplannen zijn op 1 januari 2024 ook onderdeel van het omgevingsplan geworden, maar zij zijn niet de bruidsschat. Het tijdelijke deel van het omgevingsplan bestaat uit twee stukken (artikel 22.1 Omgevingswet):
de oude bestemmingsplannen, beheersverordeningen en vergelijkbare besluiten van de gemeente zelf (via artikel 4.6 Invoeringswet Omgevingswet);
de bruidsschat met de voormalige rijksregels.
Daarnaast heeft elke gemeente een nieuw deel, waarin zij sinds 2024 haar eigen omgevingsplanregels vaststelt. Voor één perceel kunnen dus regels uit drie bronnen gelden: het oude bestemmingsplan, de bruidsschat en het nieuwe deel. Wie alleen het bestemmingsplan leest, mist de helft.
De transitiefase loopt tot 1 januari 2032
De periode waarin het tijdelijke deel nog bestaat, heet de transitiefase. Bij koninklijk besluit is bepaald dat uiterlijk op 1 januari 2032 alle regels van het omgevingsplan in het nieuwe deel moeten staan (Staatsblad 2023, 267). Tot die datum geldt het tijdelijke deel.
Twee eigenaardigheden van de transitiefase zijn voor initiatiefnemers van belang:
Het tijdelijke deel kan niet worden gewijzigd, alleen vervangen. Wil de gemeente iets veranderen aan een oude bestemmingsplanregel, dan moet zij alle regels voor die locatie tegelijk laten vervallen en opnieuw vaststellen in het nieuwe deel (artikel 22.6 Omgevingswet). Daarom werken gemeenten gebiedsgewijs en duurt het lang voordat uw perceel aan de beurt is.
Voor het tijdelijke deel geldt de ETFAL-plicht van artikel 4.2 nog niet. De gemeente hoeft de oude regels niet nu al te onderbouwen als een evenwichtige toedeling van functies aan locaties (artikel 22.5 Omgevingswet). Dat betekent niet dat u die toets kunt overslaan als u van die regels wilt afwijken. Integendeel, zie hieronder.
Wat dit betekent voor uw OPA
Een omgevingsplanactiviteit (OPA) is elke activiteit waarvoor het omgevingsplan een vergunning eist of die ermee in strijd is. Wat een OPA is en hoe de gemeente toetst, leest u in Wat is een OPA?. In de transitiefase spelen drie dingen.
1. Een oude afwijkingsbevoegdheid is nu een vergunningplicht. Stond in uw bestemmingsplan dat het college "kan afwijken" van een regel, bijvoorbeeld voor een hogere goothoogte of een ander gebruik, dan geldt die bepaling nu als verbod om de activiteit zonder omgevingsvergunning te verrichten (artikel 22.280 van de bruidsschat). U vraagt dus een vergunning voor een binnenplanse OPA aan.
2. "Moet verlenen" is "kan verlenen" geworden. Veel oude afwijkingsregels waren dwingend geformuleerd: voldeed u aan de voorwaarden, dan werd de vergunning verleend. De bruidsschat leest die verplichting nu als een bevoegdheid (artikel 22.281). De Raad van State heeft in november 2024 bevestigd wat dat betekent: net als onder de oude wet kan de vergunning alleen worden verleend als de activiteit past, nu bij een evenwichtige toedeling van functies aan locaties, en het college heeft beleidsruimte om wel of niet mee te werken. Het college moet die keuze goed motiveren (ECLI:NL:RVS:2024:4624, overweging 14 en 14.1).
3. Wijzigingsbevoegdheden en uitwerkingsplichten lopen via een OPA. Een plan dat vroeger een wijzigingsplan of uitwerkingsplan nodig had, kan nu met een omgevingsvergunning worden toegestaan. De gemeente toetst dan aan de regels van die bevoegdheid én aan de instructieregels van provincie en Rijk (artikel 22.282 van de bruidsschat in samenhang met artikel 8.0b tot en met 8.0d Besluit kwaliteit leefomgeving).
De praktische gevolgen: een binnenplanse afwijking is niet meer vanzelfsprekend. Uw motivering moet laten zien dat u aan de oude voorwaarden voldoet én dat het plan past bij een evenwichtige toedeling van functies aan locaties. Daarnaast moet uw plan voldoen aan de bruidsschatregels die naast het bestemmingsplan gelden, bijvoorbeeld over geluid bij een nieuwe woning naast een bedrijf. Wat ETFAL inhoudt, leest u in Wat is ETFAL?.
Zo pakt u een plan in de transitiefase aan
Lees alle drie de lagen. Het oude bestemmingsplan, de bruidsschat (hoofdstuk 22) en het nieuwe deel van het omgevingsplan. Controleer of de gemeente de bruidsschat voor uw locatie al heeft aangepast.
Bepaal de route. Past uw plan binnen een afwijkingsregel, dan is het een binnenplanse OPA met een ETFAL-component. Past het nergens in, dan is het een BOPA met een GoFlo. Lees Heb ik een BOPA of een OPA nodig?.
Toets vroeg bij de gemeente. Omdat het college beleidsruimte heeft, loont een vooroverleg of conceptverzoek voordat u onderzoeken laat uitvoeren.
Schrijf de motivering compleet. Voorwaarden van de afwijkingsregel, ETFAL-afweging, relevante bruidsschatregels en participatie. Een halve motivering leidt tot een aanvullingsverzoek of een weigering.
Veelgestelde vragen
Is de bruidsschat hetzelfde als het oude bestemmingsplan?
Nee. De bruidsschat bestaat uit voormalige rijksregels die het Rijk aan het omgevingsplan heeft toegevoegd. Het oude bestemmingsplan is een gemeentelijk besluit dat apart onderdeel van het tijdelijke deel is geworden. Beide gelden naast elkaar, samen met het nieuwe deel van het omgevingsplan.
Tot wanneer geldt de bruidsschat?
Totdat de gemeente de regels voor uw locatie vervangt door regels in het nieuwe deel, en uiterlijk tot 1 januari 2032. Gemeenten mogen bruidsschatregels ook eerder laten vervallen of aanpassen.
Geldt vergunningvrij bouwen nog?
Ja. De regels voor vergunningvrij bouwen voor het ruimtelijke deel staan nu in de bruidsschat (artikel 22.27), de technische kant in het Besluit bouwwerken leefomgeving. De gemeente mag de ruimtelijke vrijstellingen in het nieuwe deel van het omgevingsplan verruimen of inperken. Controleer dus altijd het omgevingsplan van uw gemeente.
Moet ik bij een binnenplanse afwijking een ETFAL-toets aanleveren?
Bij een afwijkingsregel uit het oude bestemmingsplan in het tijdelijke deel wel. De gemeente moet beoordelen of sprake is van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties en heeft beleidsruimte. Een motivering die alleen de oude voorwaarden afvinkt, is te mager.
Kan de gemeente de bruidsschat voor mijn locatie al hebben aangepast?
Ja. Gemeenten mogen bruidsschatregels per locatie en per regel laten vervallen of vervangen door eigen regels in het nieuwe deel. Dat gebeurt vaak gebiedsgewijs. Controleer daarom via Regels op de kaart welke versie van hoofdstuk 22 voor uw adres geldt en of er al nieuwe regels zijn vastgesteld.
Vraagt uw gemeente om een motivering met ETFAL-toets?
Wij kennen de transitiesituatie van binnenuit en weten welke oude regels nog gelden, wat de bruidsschat daaraan toevoegt en welke nieuwe toets daar bovenop komt. Lees meer op de pagina ruimtelijke onderbouwing en motivering OPA of stuur uw plan in voor een vrijblijvende inschatting.
Bronnen
